Thứ hai tới chủ nhật đến từ đâu, và vì sao nó không dính gì tới can chi
Trong một ngôi nhà bình thường ở Việt Nam hôm nay có hai bộ đếm ngày chạy song song. Lịch làm việc đi theo thứ hai tới chủ nhật. Còn ngày giỗ, ngày rằm, việc chọn ngày lại đi theo âm lịch và can chi.
Hai bộ này không liên quan gì tới nhau, và chỗ hiểu nhầm hay gặp nhất là tưởng chúng cùng một hệ. Bài này nói về bộ thứ nhất — cái tuần bảy ngày mà ai cũng dùng mà ít ai để ý nó từ đâu tới.
Tuần bảy ngày không có trong lịch cổ phương Đông
Lịch âm dương truyền thống chia thời gian theo tháng trăng, theo tiết khí, và theo can chi — mỗi ngày mang một cặp can chi, quay vòng sáu mươi ngày một lượt.
Không có chỗ nào trong hệ ấy là "tuần". Các mốc quen thuộc trong tháng là mùng một, ngày rằm, cuối tháng — tức là bám theo tuần trăng, không bám theo con số bảy.
Tuần bảy ngày là thứ đến từ nơi khác và được dùng rộng rãi về sau, cùng với lịch dương và với nhịp làm việc hiện đại.
Vì sao tiếng Việt gọi là "thứ hai" chứ không gọi theo tên riêng
Nhiều thứ tiếng châu Âu gọi các ngày trong tuần theo tên các thiên thể hoặc các vị thần. Tiếng Việt thì đánh số: thứ hai, thứ ba, cho tới thứ bảy — rồi chủ nhật.
Cách gọi này thường được giải thích là đến từ cách gọi trong nhà thờ, nơi ngày đầu tuần được coi là ngày của Chúa — chữ "chủ nhật" mang đúng nghĩa ấy — và các ngày sau đếm tiếp theo thứ tự.
Về chi tiết đường đi của cách gọi này thì các nguồn không hoàn toàn giống nhau, nên ai đọc thấy một bài khẳng định chắc nịch kèm mốc thời gian cụ thể thì nên xem người viết dựa vào đâu.
Có một hệ quả nhỏ mà thú vị: vì đếm bắt đầu từ chủ nhật là ngày thứ nhất, nên "thứ hai" thật ra là ngày thứ hai trong tuần, không phải ngày đầu tuần — dù trong đời sống ta vẫn coi nó là ngày mở đầu công việc.
Chỗ hai bộ đếm hay bị trộn lẫn
Đây là phần thực dụng nhất. Các cách chọn ngày theo nếp cũ đi theo can chi của ngày và theo âm lịch. Chúng không biết tới thứ mấy trong tuần.
Nên mấy câu kiểu "thứ ba là ngày xấu" hay "kiêng làm việc lớn vào thứ sáu" không đến từ hệ can chi. Chúng đến từ nơi khác: từ thói quen công sở, từ phim ảnh, hoặc từ những kiêng kỵ của nền văn hoá khác đã theo phim và sách đi vào đây.
Biết điều đó thì đỡ rối: khi ai đó vừa nhắc can chi vừa nhắc thứ mấy trong cùng một câu, họ đang trộn hai hệ. Có thể họ vẫn có lý theo cách riêng — nhưng nên hỏi rõ cái nào đang quyết.
Trong đời sống thật thì phải cân cả hai
Nói vậy không có nghĩa là bỏ qua thứ trong tuần. Ngược lại: với hầu hết việc cần chọn ngày, thứ mấy mới là ràng buộc cứng nhất.
Cơ quan nghỉ cuối tuần, thợ không làm chủ nhật, ngân hàng đóng cửa, họ hàng ở xa chỉ về được ngày nghỉ, trẻ con còn đi học. Một ngày rất đẹp theo lịch âm mà rơi vào thứ tư thì phần lớn gia đình không tụ họp nổi.
Cách làm gọn: lọc bằng lịch dương trước — chọn ra mấy ngày cả nhà rảnh — rồi mới xem tiếp trong số đó. Làm ngược lại thì hay đi tới chỗ phải chọn giữa một ngày hợp và một ngày có mặt được.
Nhịp tuần và nhịp trăng: hai thứ nhịp khác nhau trong cùng một tháng
Để ý sẽ thấy hai bộ đếm không chỉ khác cách gọi, chúng còn tạo ra hai nhịp sinh hoạt khác nhau trong cùng một gia đình.
Nhịp tuần đều đặn tuyệt đối: cứ bảy ngày một vòng, không bao giờ lệch. Nhịp trăng thì trôi — mùng một và ngày rằm rơi vào thứ khác nhau mỗi tháng, nên việc theo âm lịch không bao giờ nằm cố định ở một chỗ trong tuần.
Hệ quả rất cụ thể với nhà nào giữ nếp mùng một, ngày rằm: có tháng nó rơi vào ngày nghỉ, có tháng rơi giữa tuần đi làm. Đó là lý do nhiều nhà làm sớm hoặc làm muộn một hôm, và đó là cách thu xếp bình thường chứ không phải chuyện sai nếp.
Đặt lời nhắc cho hai lịch cùng lúc
Vì nhịp trăng trôi so với nhịp tuần, đặt lời nhắc theo dương lịch cho một việc theo âm lịch là năm sau sẽ sai. Đây là lỗi rất hay gặp khi nhà chuyển từ ghi sổ sang ghi điện thoại.
Hai cách chạy được: dùng ứng dụng lịch có chế độ lặp theo âm lịch, hoặc giữ một danh sách riêng các ngày âm rồi mỗi đầu năm quy đổi một lượt sang dương lịch và đặt lại lời nhắc cho cả năm.
Cách thứ hai thô sơ hơn nhưng chắc hơn, vì nó không phụ thuộc vào việc ứng dụng tính đúng hay sai — mà các ứng dụng lịch âm thì vốn hay lệch nhau. Mất chừng mười lăm phút mỗi năm, và cả nhà dùng chung một danh sách.
Ghi ngày trong nhà: một quy ước duy nhất
Nhà nào cũng có lúc lẫn, nhất là khi nhắn tin: "giỗ ông vào mười hai" — mười hai âm hay mười hai dương?
Quy ước gọn mà nhiều nhà dùng: luôn ghi cả hai, và ghi rõ chữ âm hay dương ngay cạnh. Thêm thứ mấy vào nữa thì mọi người sắp lịch được ngay mà không phải mở ứng dụng.
Một dòng đầy đủ trông như: "giỗ ông: 12 tháng 8 âm — năm nay rơi vào thứ bảy 19 tháng 9 dương". Dài hơn vài chữ, nhưng không ai hỏi lại.
Khi làm việc với người nước ngoài
Một chi tiết nhỏ hay gây lệch lịch họp: tuần bắt đầu từ ngày nào là khác nhau tuỳ nơi. Có nơi coi thứ hai là ngày đầu tuần, có nơi coi chủ nhật là ngày đầu tuần, và phần mềm lịch cũng hiển thị theo hai kiểu.
Hệ quả là câu "đầu tuần sau" có thể hiểu lệch nhau một ngày, còn "tuần thứ mấy trong năm" thì lệch cả tuần. Cách tránh duy nhất chắc chắn: nói ngày tháng cụ thể, đừng nói "đầu tuần" hay "cuối tuần này".
Ba điều gọn lại
Một. Lịch cổ phương Đông không có tuần bảy ngày — nó đi theo tháng trăng, tiết khí và can chi. Tuần bảy ngày đến từ nơi khác.
Hai. Các cách chọn ngày theo nếp cũ không biết tới thứ mấy. Câu nào vừa nhắc can chi vừa nhắc thứ trong tuần là đang trộn hai hệ.
Ba. Trong đời sống thật thì thứ mấy là ràng buộc cứng nhất. Lọc bằng lịch dương trước, rồi mới xem tiếp trong số ngày cả nhà rảnh.