Mấy chữ hay gặp trên mạng mà không có định nghĩa chung
Đọc nội dung phong thuỷ trên mạng, bạn gặp một nhóm chữ xuất hiện liên tục: năng lượng, trường khí, thanh tẩy, nạp, kích hoạt, hợp vía. Chúng nghe rất chắc chắn. Nhưng nếu bạn hỏi ba người dùng chữ ấy xem nó nghĩa chính xác là gì, nhiều khả năng bạn nhận được ba câu trả lời khác nhau — và đó là điều đáng biết.
Vì sao chuyện này đáng quan tâm
Một chữ không có định nghĩa chung thì không kiểm chứng được. Không kiểm chứng được nghĩa là không ai có thể nói bạn đúng hay sai, và cũng không ai chứng minh được lời hứa đi kèm nó.
Đó là lý do nhóm chữ này hay đi cùng những đề nghị tốn tiền. Khi một dịch vụ được mô tả bằng chữ mà chính người bán cũng không định nghĩa được, thì bạn không có cách nào biết mình đã nhận được thứ mình trả tiền hay chưa.
Bài này không nói những chữ ấy là vô nghĩa. Nó chỉ nói: hãy hỏi lại nghĩa trước khi hành động theo.
Nhóm chữ có gốc trong thư tịch
Vài chữ trong lĩnh vực này có gốc lâu đời và có nội dung tương đối rõ trong hệ thống của nó — chẳng hạn các khái niệm về toạ hướng, về ngũ hành, về can chi, về loan đầu. Chúng có bảng, có quy tắc suy ra, và hai người cùng học một hệ thì tính ra kết quả giống nhau.
Đặc điểm nhận ra nhóm này: có thể tra được trong sách, có quy tắc tính, và người trong nghề tranh luận được với nhau bằng lý lẽ chứ không chỉ bằng cảm nhận.
Ngay cả trong nhóm này thì các trường phái vẫn lệch nhau ở nhiều chỗ — nhưng đó là lệch có thể chỉ ra được, kiểu "hệ này tính theo cách A, hệ kia tính theo cách B".
Nhóm chữ mới xuất hiện gần đây
Một số chữ đang rất phổ biến lại không thuộc kho từ vựng truyền thống. Chúng xuất hiện chủ yếu trong vài chục năm gần đây, nhiều chữ đi vào qua sách dịch và qua nội dung trên mạng, và nghĩa của chúng co giãn theo người nói.
Ví dụ dễ thấy nhất là chữ năng lượng. Trong vật lý, đây là một đại lượng đo được bằng đơn vị cụ thể. Trong cách dùng phổ biến ở nội dung phong thuỷ, nó lại được dùng theo nghĩa hoàn toàn khác và không đi kèm cách đo nào. Cùng một chữ, hai nghĩa không liên quan — và sự trùng chữ đó làm câu nói nghe có vẻ khoa học hơn thực tế.
Tương tự với mấy chữ mô tả thao tác: thanh tẩy, nạp, kích hoạt. Nếu bạn hỏi "làm sao biết đã xong", câu trả lời thường không kiểm chứng được — và đó chính là đặc điểm nhận dạng.
Bốn câu hỏi để tự kiểm một chữ
- Chữ này nghĩa là gì, nói bằng lời thường? Nếu phải dùng thêm ba chữ mơ hồ khác để giải thích thì đó là dấu hiệu.
- Làm sao biết nó đã xảy ra hay chưa? Câu này lọc rất mạnh. Một thao tác không có cách biết đã hoàn tất thì cũng không có cách biết chưa hoàn tất.
- Nếu không làm thì sao? Nếu câu trả lời là một hậu quả đáng sợ nhưng mơ hồ, bạn đang nghe một lời bán hàng.
- Chữ này có trong sách nào không? Không có cũng chẳng sao — nhiều chữ đời sống không có trong sách. Nhưng nếu ai đó nói nó là tri thức cổ truyền thì câu hỏi này đáng hỏi.
Mấy cụm hay đi kèm để nâng giá
- "Hàng đã được xử lý rồi mới bán" — hỏi xử lý là làm gì, ai làm, và làm sao kiểm.
- "Phải làm định kỳ, không thì mất tác dụng" — tạo một chu kỳ mua lặp lại.
- "Để người khác chạm vào là hỏng" — làm người ta căng thẳng trong chính nhà mình.
- "Loại này mạnh hơn loại kia" — mạnh hơn được đo bằng gì.
- "Hợp vía" hoặc "kỵ vía" — chữ này trong dân gian có cách dùng riêng và khá cụ thể, nhưng khi đem sang bán hàng thì nó bị nới rộng ra thành thứ giải thích được mọi chuyện.
Điểm chung của cả năm: sau khi nghe xong bạn lo hơn lúc chưa hỏi, và đường ra khỏi nỗi lo đó luôn đi qua một khoản chi.
Chữ nghe khoa học nhưng không phải
Một nhóm riêng đáng cảnh giác là những chữ mượn từ khoa học tự nhiên rồi dùng sai nghĩa: tần số, cộng hưởng, từ trường, bức xạ, ion. Chúng đều là khái niệm có thật với định nghĩa chặt chẽ và có đơn vị đo.
Cách kiểm đơn giản: hỏi đơn vị đo và cách đo. Nếu đó là khái niệm khoa học thật thì nó có đơn vị, có thiết bị đo, và hai người đo cùng một thứ sẽ ra cùng một con số. Nếu người nói không trả lời được thì họ đang dùng chữ theo nghĩa ẩn dụ — mà ẩn dụ thì không nên là căn cứ để chi một khoản lớn.
Riêng với mọi phát biểu liên quan tới sức khoẻ — chữa bệnh, thải độc, tăng đề kháng, cải thiện giấc ngủ nhờ một món đồ — thì đây là chỗ cần nghiêm túc hơn cả. Đừng để một lời mô tả kiểu đó làm bạn hoãn đi khám hoặc bỏ điều trị đang có. Câu này không thương lượng được.
Dùng những chữ ấy có sai không
Không. Nhiều người dùng chúng theo nghĩa cảm nhận rất đời thường: căn phòng này dễ chịu, chỗ kia thấy bí. Cách nói đó hợp lý và ai cũng hiểu.
Vấn đề chỉ phát sinh khi một cảm nhận cá nhân được trình bày như một sự thật khách quan, rồi dùng làm căn cứ để bảo người khác phải mua gì, phải sửa gì, phải kiêng gì.
Nên ranh giới thực tế rất đơn giản: dùng để mô tả cảm nhận của mình thì thoải mái; dùng để yêu cầu người khác chi tiền thì phải giải thích được.
Một cách đọc nội dung trên mạng
Khi gặp một bài viết dùng dày đặc nhóm chữ này, thử ba việc: đếm xem có chi tiết kiểm chứng được nào không (số đo, tên sách, quy tắc tính); xem tác giả có nói tới giới hạn của điều mình viết không; và xem cuối bài có dẫn tới một thứ cần mua không.
Ba dấu hiệu này không nói bài viết sai, nhưng chúng nói cho bạn biết nên đọc với thái độ nào.
Tóm lại
Có nhóm chữ tra được trong sách và có quy tắc tính, có nhóm chữ mới xuất hiện gần đây và nghĩa co giãn theo người nói. Phân biệt được hai nhóm là đủ để đọc tỉnh.
Với một chữ lạ, hỏi bốn câu: nghĩa là gì nói bằng lời thường, làm sao biết đã xảy ra, không làm thì sao, và có trong sách nào không. Với chữ mượn từ khoa học thì hỏi đơn vị đo. Và mọi phát biểu liên quan tới sức khoẻ thì không được làm chậm việc khám chữa bệnh.