Tuổi tác: các cách tính và chỗ nên tỉnh táo
"Năm nay tuổi anh xung", "hai người này khắc tuổi", "tuổi này không nên làm nhà năm nay" — mấy câu này người Việt nghe từ nhỏ. Bài này ghi lại các cách tính tuổi thường gặp, và nói rõ chỗ nào là quy ước, chỗ nào đáng cảnh giác.
Mấy khái niệm hay bị lẫn
Tuổi âm và tuổi dương. Cách tính tuổi theo truyền thống ở Việt Nam khác cách tính theo ngày sinh nhật dương lịch. Người sinh cuối tháng Chạp âm lịch có thể được tính là "hai tuổi" chỉ sau vài ngày. Khi tra cứu bất cứ điều gì liên quan tuổi, phải biết bảng đó dùng cách tính nào — nhầm là lệch một tuổi và mọi kết quả sau đó sai theo.
Con giáp và can chi. Con giáp là mười hai địa chi (Tý, Sửu, Dần…). Nhưng danh tính đầy đủ của một năm là can chi — ghép mười thiên can với mười hai địa chi, chu kỳ sáu mươi năm. Hai người cùng con giáp mà cách nhau mười hai năm thì khác can, và trong nhiều cách tính thì đó là khác nhau thật.
Mệnh ngũ hành (nạp âm). Mỗi cặp can chi được gán một mệnh trong ngũ hành theo bảng nạp âm. Đây là bảng có sẵn, tra ra được, không phải suy đoán.
Cung mệnh. Tính theo năm sinh và giới tính, cho ra một trong tám cung. Đây là hệ khác với mệnh nạp âm — hai thứ này hay bị gọi lẫn là "mệnh" và đó là nguồn nhầm lẫn rất phổ biến.
Năm âm bắt đầu khi nào
Một chi tiết kỹ thuật mà nhiều bảng tra bỏ qua, và nó làm sai kết quả với người sinh đầu năm:
Trong một số hệ, năm can chi không đổi vào mùng một Tết mà đổi vào tiết Lập xuân (thường khoảng đầu tháng Hai dương lịch). Người sinh trong khoảng giữa Lập xuân và Tết, hoặc ngược lại, sẽ ra hai kết quả khác nhau tuỳ hệ.
Hệ khác thì lấy mốc là mùng một Tết. Cả hai đều có người dùng.
Còn một chi tiết nữa: Tết Việt và Tết Trung đôi khi lệch nhau một ngày do hai nước tính lịch theo múi giờ khác nhau. Với người sinh đúng ngày giao thừa thì điều này có ý nghĩa.
⇒ Nếu bạn tra ra hai kết quả khác nhau ở hai nơi, rất có thể không ai sai — chỉ là hai hệ mốc khác nhau.
"Năm tuổi" và cách nói về nó
Năm trùng con giáp của mình — mười hai năm một lần — thường được gọi là năm tuổi và bị coi là năm cần cẩn thận.
Đây là quan niệm phổ biến ở nhiều nước Á Đông. Nhưng có mấy điều nên biết:
Không có số liệu nào cho thấy năm tuổi có nhiều rủi ro hơn. Nếu có thì tỉ lệ tai nạn, bệnh tật, thất bại kinh doanh phải cao lên rõ rệt ở nhóm đang trong năm tuổi — điều đó không được ghi nhận ở đâu.
Cơ chế tâm lý thì có thật. Ai được báo trước là năm nay cần cẩn thận sẽ chú ý hơn tới những chuyện không hay xảy ra trong năm, và nhớ chúng kỹ hơn. Chuyện xui xảy ra trong năm thường sẽ được ghi vào cột "đúng là năm tuổi"; chuyện xui của năm khác thì không.
Đây là dịp bán hàng lớn. Vòng tay, dây đeo, vật phẩm "giải hạn năm tuổi" là một thị trường thật. Nói thẳng: người bán có lợi ích trong việc bạn tin điều này.
Thái độ hợp lý: cẩn thận hơn thì không hại gì, và nếu đeo một món cho yên lòng thì đó là chuyện cá nhân. Nhưng đừng hoãn việc quan trọng và đừng chi khoản lớn vì lý do này.
Hợp tuổi, khắc tuổi trong hôn nhân
Đây là chỗ gây tổn thương thật, nên nói thẳng.
Các bảng tính hợp khắc tuổi có nhiều hệ khác nhau — tam hợp tứ hành xung, so mệnh nạp âm, so cung phi — và chúng cho kết quả mâu thuẫn nhau khá thường xuyên. Cùng một cặp, hệ này nói hợp, hệ kia nói khắc. Người đi xem ở ba nơi có thể nhận ba câu trả lời.
Điều này tự nó nói lên nhiều: nếu có một quy luật khách quan thì các hệ phải trùng nhau.
Không có nghiên cứu nào cho thấy cặp tuổi ảnh hưởng tới việc hôn nhân bền hay không. Những yếu tố đã được nghiên cứu nhiều là cách hai người xử lý bất đồng, sự tôn trọng nhau, và hoàn cảnh kinh tế.
Và cái hại thì có thật: nhiều đôi bị ngăn cản vì cặp tuổi, nhiều người mang mặc cảm suốt hôn nhân vì câu nói của một người xem. Đây là chỗ mà một quy ước văn hoá gây thiệt hại đo được cho người thật.
Nếu gia đình đang vướng chuyện này, một cách nhiều nhà đã dùng: đi xem ở nơi khác. Không phải để tìm câu trả lời vừa ý, mà để thấy chính các thầy cũng không thống nhất — điều đó thường giúp người lớn tuổi nhẹ lòng hơn mọi lập luận.
Tuổi trong công việc
Chuyện tuổi tác đôi khi lấn vào chỗ không nên:
Tuyển dụng theo tuổi hợp mệnh — loại một ứng viên vì tuổi là đối xử bất công, và về mặt thực tế thì nó làm bạn mất người giỏi.
Chọn người xông đất, người mở hàng theo tuổi — nếp phổ biến và vô hại nếu chỉ là mời một người quen. Thành vấn đề khi ai đó bị loại khỏi một dịp chung vì tuổi.
Không cho người trong nhà làm việc gì đó vì "tuổi không hợp năm nay" — hoãn một việc là được, nhưng hoãn việc khám bệnh hay việc học hành thì không.
Ranh giới đáng giữ
Ba câu hỏi lọc được gần hết:
Nó có làm hoãn việc cần làm không? Đặc biệt là khám chữa bệnh — đây là chỗ không có ngoại lệ nào.
Nó có làm ai bị đối xử bất công không? Bị loại khỏi công việc, bị ngăn cản kết hôn, bị gạt khỏi một dịp chung.
Nó có tốn tiền không? Và người khuyên bạn chi có bán thứ đó không.
Trả lời "không" cho cả ba thì cứ theo nếp mình quen, không hại ai. Có một câu "có" thì nên dừng lại.
Khi bảng tra nói một đằng, thực tế nói một nẻo
Nhiều người mang một mâu thuẫn trong lòng: bảng tra nói tuổi mình hợp nghề này, nhưng mình lại giỏi và thích nghề khác. Hoặc bảng nói không hợp hướng nhà đang ở, mà nhà thì đang ở yên lành nhiều năm.
Cách nghĩ gọn: bằng chứng trực tiếp thắng bảng suy luận. Bạn làm nghề đó mười năm và làm tốt — đó là dữ liệu thật về chính bạn. Bảng tra là một hệ quy ước áp chung cho hàng triệu người cùng năm sinh.
Điều này không có nghĩa là bỏ hết. Nếu một lời khuyên chỉ ra điều gì đó bạn cũng đang thấy — ví dụ bạn dễ nóng nảy, hay ôm đồm — thì phần đó đáng nghĩ, không phải vì bảng nói mà vì bạn tự nhận ra.
Nói chuyện tuổi tác trong nhà
Đây là chuyện kỹ thuật ít ai bàn nhưng lại quyết định mọi thứ.
Tranh luận đúng sai với người lớn tuổi về chuyện tuổi tác gần như không bao giờ hiệu quả — vì với họ đó không chỉ là niềm tin mà còn là cách họ thể hiện sự quan tâm. Bác bỏ điều đó nghe như bác bỏ cả tấm lòng.
Mấy cách nhẹ hơn:
Tách phần lo khỏi phần quy tắc. "Con biết ba lo cho con" — nhận phần đó trước, rồi mới nói tới việc mình định làm.
Đưa ra một lựa chọn thay vì một lời phản đối. Ví dụ vẫn xem ngày nhưng trong khoảng thời gian mình cần, thay vì bỏ hẳn việc xem.
Đừng dùng phong thuỷ để đấu lại phong thuỷ. Tìm một thầy nói ngược lại để thắng thì lần sau người nhà lại tìm thầy khác — vòng đó không có điểm dừng.
Tóm lại
Tuổi âm và tuổi dương khác nhau, và mọi bảng tra phải nói rõ dùng cách nào — nhầm là lệch một tuổi và mọi kết quả sau đó sai theo. Mệnh nạp âm và cung mệnh là hai hệ khác nhau nhưng hay bị gọi lẫn. Năm can chi đổi vào Lập xuân hay vào mùng một Tết tuỳ hệ, nên hai nơi tra ra hai kết quả không có nghĩa là một bên sai. Không có số liệu nào cho thấy năm tuổi nhiều rủi ro hơn, và các bảng hợp khắc tuổi mâu thuẫn nhau khá thường xuyên — nếu có quy luật khách quan thì chúng phải trùng nhau. Cẩn thận thì không hại gì; hoãn việc khám bệnh, đối xử bất công với ai, hay chi khoản lớn thì nên dừng.