Lịch âm dương: vì sao Tết mỗi năm một ngày, và tháng nhuận từ đâu ra
Mỗi năm Tết rơi vào một ngày dương khác nhau, có năm cách nhau cả tháng. Rồi có năm lại có hai tháng Tư âm. Và tiết khí thì năm nào cũng rơi đúng quanh một ngày dương cố định.
Ba hiện tượng ấy nhìn có vẻ rời rạc, nhưng chúng đến từ cùng một chỗ: lịch ta không phải lịch âm thuần tuý. Hiểu chỗ đó thì cả ba chuyện trên đều rõ ngay.
Lịch ta là lịch âm dương
Có ba kiểu lịch trên đời:
- Lịch dương — bám theo chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời. Mùa luôn đúng chỗ, nhưng ngày trong tháng không nói gì về trăng.
- Lịch âm thuần — bám hoàn toàn theo tuần trăng. Ngày rằm luôn trăng tròn, nhưng các tháng trôi qua các mùa: sau vài chục năm thì tháng Giêng rơi vào mùa hè.
- Lịch âm dương — vừa bám tuần trăng vừa được chỉnh để không trôi khỏi mùa. Lịch ta thuộc loại này.
Nói cách khác, cái ta quen gọi là "lịch âm" thật ra là một hệ dung hoà giữa hai thứ.
Vì sao phải có tháng nhuận
Con số nằm ở đây:
- Một tuần trăng kéo dài khoảng 29 ngày rưỡi. Nên tháng âm lúc 29 ngày (tháng thiếu), lúc 30 ngày (tháng đủ) — để trung bình khớp với trăng.
- Mười hai tháng như vậy được khoảng 354 ngày.
- Năm dương khoảng 365 ngày.
Chênh khoảng 11 ngày mỗi năm. Để yên thì sau ba năm lệch hơn một tháng, và chỉ vài chục năm là Tết trôi sang mùa hè.
⇒ Cách chữa: thỉnh thoảng thêm một tháng thứ mười ba — tháng nhuận. Thông lệ là trong 19 năm có 7 tháng nhuận, vì 19 năm dương gần khớp với 235 tháng âm. Đây là một trùng hợp thiên văn mà nhiều nền văn hoá cổ đều phát hiện ra.
Tháng nào được chọn làm tháng nhuận
Không phải chọn tuỳ ý. Quy tắc dựa vào tiết khí, và để hiểu nó thì phải biết tiết khí là gì đã.
Tiết khí: phần "dương" nằm trong lịch ta
🔴 Đây là điều bất ngờ với nhiều người: tiết khí hoàn toàn theo Mặt Trời, không liên quan gì tới trăng.
Vòng tròn quỹ đạo được chia thành 24 phần đều nhau; mỗi lần Mặt Trời đi qua một mốc là một tiết khí. Vì thế:
- Tiết khí rơi vào ngày dương gần như cố định mỗi năm — Lập xuân quanh mùng 4 tháng 2, Đông chí quanh 21 tháng 12.
- Còn ngày âm của chúng thì nhảy lung tung.
Đây cũng là lý do các lời khuyên về mùa vụ và về khí hậu trong sách cổ luôn nói theo tiết khí chứ không theo ngày âm — vì chỉ tiết khí mới gắn với mùa. Và đây là lý do phong thuỷ cùng tử vi tính năm sinh theo Lập xuân: họ cần mốc gắn với Mặt Trời.
Trong 24 tiết khí, 12 cái được gọi là trung khí (cứ cách một cái lại một cái). Quy tắc chọn tháng nhuận là: tháng âm nào không chứa trung khí nào thì tháng ấy là tháng nhuận, và nó mang tên của tháng liền trước.
Vì sao Tết mỗi năm một ngày khác
Tết là mùng một tháng Giêng âm, tức là một ngày trăng non. Trăng non thì không quan tâm lịch dương, nên ngày dương của Tết trượt đi mỗi năm khoảng 11 ngày — rồi khi có tháng nhuận thì nhảy ngược lại khoảng một tháng.
Kết quả: Tết luôn rơi trong khoảng từ khoảng 21 tháng 1 tới khoảng 20 tháng 2 dương lịch, và dao động trong cửa sổ ấy theo đúng nhịp thêm-bớt tháng nhuận.
Vì sao lịch Việt và lịch Trung có khi lệch một ngày
Đây là chi tiết ít người biết và giải thích được nhiều tranh cãi.
Ngày mùng một âm là ngày chứa thời điểm trăng non — một thời khắc cụ thể, tính bằng giờ phút. Nhưng "ngày nào chứa thời khắc ấy" thì phụ thuộc vào múi giờ.
Lịch Việt Nam tính theo múi giờ Việt Nam; lịch Trung Quốc tính theo múi giờ của họ, sớm hơn một tiếng. Nếu thời điểm trăng non rơi vào khoảng ngay quanh nửa đêm, hai bên sẽ xếp nó vào hai ngày khác nhau — và thế là lệch nhau một ngày. Chuyện này đã xảy ra, kể cả với ngày Tết.
⇒ Nên khi hai cuốn lịch nói khác nhau, thường không phải cuốn nào in sai — mà là chúng tính theo hai múi giờ.
Mấy điều thực dụng rút ra
- Việc gắn với mùa thì nhìn tiết khí, không nhìn ngày âm. Trồng trọt, chuẩn bị mùa nồm, chống nóng — tiết khí mới là mốc đúng.
- Việc gắn với ngày kỵ, ngày giỗ, ngày lễ thì nhìn ngày âm.
- Tra tuổi và tra năm can chi thì hỏi rõ mốc đổi năm — Tết hay Lập xuân. Hai mốc này cách nhau tới vài tuần, và người sinh trong khoảng đó rất dễ bị tính nhầm.
- Đặt lịch giỗ chạp bằng ngày âm trên điện thoại nếu ứng dụng hỗ trợ — chứ đừng quy ra ngày dương một lần rồi dùng mãi, vì năm sau nó đã lệch.
Một điều đáng nể
Toàn bộ hệ này — tuần trăng, năm mặt trời, 24 tiết khí, quy tắc tháng nhuận, chu kỳ 19 năm — được dựng nên khi chưa ai có kính thiên văn, chỉ bằng quan sát bầu trời và ghi chép qua nhiều thế hệ.
Và nó chính xác tới mức vẫn đang chạy tốt hôm nay: một cuốn lịch treo tường vẫn nói đúng ngày trăng tròn, đúng thời điểm chuyển mùa, và đúng ngày Tết — cho một xã hội đã khác hoàn toàn so với lúc nó ra đời.
Mấy hiểu nhầm hay gặp về lịch
- "Ngày rằm là ngày trăng tròn nhất." Gần đúng nhưng không chính xác. Ngày mùng một là ngày chứa thời điểm trăng non, nên thời khắc trăng tròn thật có thể rơi vào ngày 15 hoặc ngày 16 — thậm chí rơi vào lúc ban ngày ở chỗ bạn, và bạn không nhìn thấy.
- "Tháng nhuận là tháng xui." Không có cơ sở nào — tháng nhuận là một phép chỉnh kỹ thuật để lịch khỏi trôi khỏi mùa, giống hệt ngày 29 tháng 2 của lịch dương. Nó không mang tính chất gì.
- "Năm nhuận âm lịch và năm nhuận dương lịch là một." Hai chuyện khác hẳn: năm nhuận dương là năm có thêm một ngày; năm nhuận âm là năm có thêm cả một tháng. Chúng cũng không trùng nhau theo chu kỳ nào.
- "Lịch vạn niên nào cũng như nhau." Phần ngày âm và tiết khí thì các bản tính đúng sẽ giống nhau, nhưng phần luận — ngày tốt xấu, sao chiếu, việc nên kiêng — thì mỗi bản một kiểu, vì đó là phần theo trường phái chứ không phải phần tính toán.
⇒ Quy tắc gọn để đọc một cuốn lịch: phần con số thì tin, phần lời luận thì biết rằng nó thuộc về một trường phái nào đó.