Danh xưng, chứng chỉ và lời giới thiệu: cái gì kiểm được, cái gì không
"Chuyên gia phong thuỷ", "đại sư", "truyền nhân đời thứ bảy", "chứng chỉ quốc tế", "cố vấn cho nhiều tập đoàn" — mấy dòng này xuất hiện ở đầu trang giới thiệu, dưới ảnh đại diện, và trong lời người quen giới thiệu cho nhau.
Câu hỏi thực tế không phải "người này giỏi không" — cái đó khó biết trước. Câu hỏi trả lời được là: trong mấy dòng ấy, dòng nào kiểm được?
Vì sao nghề này không có bằng cấp nhà nước
Nói rõ chỗ này trước thì phần sau dễ hiểu.
Phong thuỷ không nằm trong hệ thống văn bằng do nhà nước cấp như y, luật hay xây dựng. Không có trường công đào tạo, không có kỳ thi quốc gia, không có hội đồng nghề nghiệp có quyền thu hồi giấy phép của ai.
Nên mọi "chứng chỉ" đều do một tổ chức tư nhân cấp. Điều đó tự nó không xấu — nhiều ngành khác cũng vậy. Nhưng nó có nghĩa là giá trị của tấm giấy phụ thuộc hoàn toàn vào uy tín của nơi cấp, và nơi cấp thì bạn phải tự tra.
Và vì không ai quản nên không ai ngăn được việc tự đặt danh xưng. "Đại sư", "chuyên gia", "giáo sư" trong lĩnh vực này không bị ràng buộc bởi quy định nào.
Hệ quả: danh xưng là thứ ít thông tin nhất trên trang giới thiệu, dù nó được in to nhất.
Cái gì kiểm được
Ít hơn ta tưởng, nhưng không phải không có.
Nơi cấp chứng chỉ có tồn tại thật không. Tra tên tổ chức, xem nó có trang riêng, có địa chỉ, có người đứng tên, có hoạt động gì khác ngoài việc cấp chứng chỉ.
Sách và bài viết đã công bố. Thứ này kiểm được: có thật không, do ai xuất bản, viết năm nào.
Doanh nghiệp hoặc cơ sở đang hoạt động — có đăng ký kinh doanh, có địa chỉ, có hoá đơn. Cái này quan trọng hơn danh xưng nhiều, vì nó cho bạn một chỗ để quay lại.
Lịch sử hoạt động công khai: trang, kênh, nhóm đã có từ bao giờ, nội dung có đều không hay mới dựng tháng trước.
Người từng dùng dịch vụ mà bạn hỏi được trực tiếp — không phải lời chứng in trên trang, mà người bạn quen biết.
Cái gì không kiểm được, dù nghe rất chắc
Phần này nên thuộc.
"Truyền nhân đời thứ N". Không có sổ đăng ký nào cho việc này, nên không ai xác nhận và cũng không ai bác được.
"Học với thầy X ở nước ngoài." Trừ khi thầy ấy là người công khai và bạn hỏi được, câu này không kiểm được.
"Cố vấn cho nhiều tập đoàn lớn." Hợp đồng loại này gần như luôn được nói là bảo mật — nghĩa là câu ấy an toàn cho người nói và vô dụng cho bạn.
"Đã xem hàng nghìn ca." Con số không có nguồn.
"Tỉ lệ chính xác cao." Không có ai đếm, không có tiêu chí thế nào là chính xác, và không ai theo dõi mấy ca không thành.
Gặp mấy câu này thì đừng vội kết luận người ta nói dối. Chỉ cần đặt chúng sang một bên: chúng không phải bằng chứng, nên đừng dùng chúng để quyết.
Thứ nói được nhiều hơn danh xưng
Đây mới là phần đáng nhìn.
Họ có nói rõ mình theo trường phái nào không. Người nắm nghề trả lời được câu này gọn gàng; người mượn chữ thì nói chung chung.
Họ có nói ra chỗ mình không biết không. Đây là dấu hiệu mạnh nhất, và cũng hiếm nhất.
Họ có phân biệt phần nào là quan niệm, phần nào là thực tế không.
Họ có báo giá trước và rõ không, gồm cả việc có bán hàng kèm hay không.
Họ có để bạn về suy nghĩ không.
Và họ có hỏi bạn nhiều không. Người làm nghiêm túc hỏi rất nhiều trước khi nói; người bán hàng thì nói nhiều trước khi hỏi.
Khi người giới thiệu là người quen
Trường hợp phổ biến nhất, và cũng khó nhất.
Lời giới thiệu của người quen đáng giá hơn mọi danh xưng — nếu người ấy đã thật sự dùng dịch vụ, chứ không phải chỉ nghe kể lại.
Hỏi cụ thể: anh dùng dịch vụ gì, hết bao nhiêu, làm xong thì có gì đổi, có phải mua thêm gì không.
Hỏi luôn có hoa hồng không. Câu này nghe khó nói nhưng hỏi nhẹ nhàng thì không mất lòng — và người giới thiệu ngay tình sẽ trả lời ngay.
Và nhớ rằng người quen giới thiệu thì bạn khó từ chối hơn. Biết trước điều đó để chuẩn bị sẵn một câu lui: "để em về bàn với nhà đã".
Còn nếu sau đó bạn quyết không dùng thì cũng không cần giải thích dài — đó là việc của bạn, không phải của người giới thiệu.
Người thật sự có nghề mà không có danh xưng gì
Phải nói phần này, không thì bài thành ra chỉ dạy cách nghi ngờ.
Nhiều người làm nghề lâu năm không có chứng chỉ nào cả, và cũng không tự gọi mình là gì. Họ học từ trong nhà, làm cho người quen giới thiệu nhau, và không có trang giới thiệu.
Thợ xây, thợ mộc, người làm nghề lâu năm ở địa phương thường nắm rất chắc phần thực tế của nhà cửa vùng đó — thứ không sách nào chép.
Cách nhận ra vẫn là mấy dấu hiệu ở mục trên, không phải nhìn vào giấy tờ: họ hỏi nhiều trước khi nói, họ nói rõ chỗ mình không biết, họ không thúc bạn quyết.
Và đừng đánh đồng việc không có danh xưng với việc dễ tính hơn — người làm nghề nghiêm túc thường từ chối những ca họ thấy không hợp, dù có tiền.
Ba điều gọn lại
Một, phong thuỷ không có hệ thống văn bằng nhà nước nên mọi chứng chỉ đều do tổ chức tư nhân cấp, và danh xưng là thứ ít thông tin nhất trên trang giới thiệu dù được in to nhất.
Hai, thứ kiểm được là: nơi cấp chứng chỉ có tồn tại thật không, sách và bài đã công bố, cơ sở có đăng ký và có địa chỉ, lịch sử hoạt động công khai, và người quen từng dùng thật.
Ba, dấu hiệu mạnh nhất và hiếm nhất là người ta có nói ra chỗ mình không biết hay không — và người làm nghiêm túc hỏi nhiều trước khi nói, còn người bán hàng nói nhiều trước khi hỏi.